مێژووی پزیشکیی ددان

مێژووی پزیشکیی ددان
له‌لایه‌ن : سه‌روه‌ر حسێن

    ساڵ2000 پێش زاینیی، سۆمه‌ریه‌کان (عێراقی ئێستا) پێیان وابووه‌ که‌ کلۆریی ددان به‌هۆی کرمه‌وه‌ دروست ده‌بێت. ئه‌م باوه‌ڕه‌ نامۆیه‌ له‌ ڕۆژئاوا هه‌ر مایه‌وه‌ هه‌تاکو زه‌مه‌نی تیودۆر(1485-1603).

ئێتروسکانسه‌کان که‌ شارستانیه‌تێکی کۆنی ئیتاڵیایه‌ که‌ مێژوویان 800 ساڵ پێش زاینییه‌ پزیشکی ددانی کارامه‌یان هه‌بووه‌. ددانیان له‌ مرۆڤ و ئاژه‌ڵ وه‌رده‌گرد و به‌ باندێك/شریتێکی ئاڵتونی به‌یه‌که‌وه‌یان ئه‌لکاند بۆ خه‌ڵکی نه‌خۆشیان داده‌نا. توندکاره‌وه‌ی ئاڵتونیان به‌کارده‌هێنا بۆ توندکردنه‌وه‌ی ددانی له‌قیوو/ جوڵاوو، ئه‌گه‌ر ئێسکی ده‌وری ددانه‌که‌ زۆری پێوه‌نه‌مابایه‌. ڕۆمانییه‌کانیش هه‌مان شێوازی ئه‌مانیان په‌ێڕه‌و ده‌کرد. هه‌رله‌و ناوانه‌شدا، نزیکه‌ی 400ساڵ پێش زاینیی دکتۆر هیپۆکرات که‌ پزیشک بووه‌، نه‌خۆشییه‌کانی ده‌می باسکردووه‌

له‌ سه‌ده‌کانی ناوه‌ڕاست ته‌نها پیاوانی ئاینیی فێرکار بوون. ڕه‌هبانییه‌کان وه‌ک پزیشک، پزیشکی ددان و نه‌شته‌رگه‌ر ئیشیان ده‌کرد. له‌ سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی 12 دا کڵێسا هه‌موو جۆره‌ کارێکی پزیشکیی که‌ له‌لایه‌ن پیاوانی ئایینیه‌وه‌ ده‌کرا، قه‌ده‌غه‌کرا. له‌ئه‌و ناوچانه‌دا پیشه‌گه‌ری تر سه‌ری هه‌ڵدا که‌ هه‌ڵده‌ستان به‌کاری پزیشکیی پێیان ده‌وترا سه‌رتاش-نه‌شته‌رگه‌ر. له‌گه‌ڵ سه‌رچاککردنی خه‌ڵک نه‌شته‌رگه‌ریشیان ده‌کرد، وه‌ک ددان کێشان

له‌ زه‌مانی تیوده‌ردا پزیشکیی ددان که‌مێک گۆڕانکاریی به‌سه‌ردا هات. سه‌ردانکردنی پزیشکی ددان به‌ ئازاربوو! له‌ ئه‌وروپا، یه‌که‌م کتێبی مه‌نهه‌جی له‌سه‌ر پزیشکیی ددان له‌ ئه‌ڵمانیا له‌ساڵی 1530 چاپکرا. له‌سه‌ده‌ی 17 دا هه‌ندێ له‌ سه‌رتاش-نه‌شته‌رگه‌ره‌کان، پسپۆڕێتییان له‌ پزیشکیی ددان وه‌رده‌گرت. ورده‌-ورده‌ پزیشکیی ددان له‌ نه‌شته‌رگه‌ریی چیاده‌ببوه‌وه‌. یه‌که‌م کتێبی مه‌نهه‌جی له‌باره‌ی پزیشکیی ددانه‌وه‌ به‌ زمانی ئینگلیزیی له‌ ساڵی 1685 چاپکرا

له‌ چاخه‌کانی ناوه‌ڕاست، هه‌ندێ له‌ خه‌ڵکی ددانیان به‌ شوڵکی داری سیواک پاکده‌کرده‌وه‌. هه‌ندێکی تریان هاڕراوه‌ی هێلکه‌یان به‌کارده‌هێنا له‌ گه‌ڵ سیواک وه‌ک هه‌ویری ددان. به‌ڵام له‌ئه‌و کاتانه‌دا فڵچه‌ی ددان نه‌بوو. خه‌ڵکی ددانیان به‌ پارچه‌یه‌ک په‌ڕۆ که‌له‌ په‌نجه‌یان ده‌ئاڵاند پاکده‌کرده‌وه‌. له‌ساڵی 1498 چینیه‌کان بۆ یه‌که‌م جار فڵچه‌ی ددانیان داهێنا. له‌ کۆتاییه‌کانی سه‌ده‌ی 17 بۆ یه‌که‌م جار فڵجه‌ی ددان گه‌یشته‌ ئینگلته‌را

پرسیار: ئایا ئه‌گه‌ر مرۆڤ له‌ئه‌و زه‌مه‌نه‌ کۆنه‌دا بایه‌خیان به‌ ته‌ندروستیی ده‌م و ددانیان دابێت، ئێستا گوناه‌ نییه‌ خه‌ڵکانێک هه‌بن ته‌واو ته‌ندروستیی ده‌میان پشتگوێ خستبێ؟

بۆچی زۆرجار ددانی ژیریی ده‌کێشرێت؟

بۆچی زۆرجار ددانی ژیریی ده‌کێشرێت؟
له‌لایه‌ن : سه‌روه‌ر حسێن


ددانه‌ ژیرییه‌کان زۆرجار چه‌قیون یان به‌شێوه‌یه‌کی نارێک له‌ پشتی خرێی دووه‌م (ددانی حه‌وته‌م)، ده‌رده‌چن. پاکوخاوێن ڕاگرتنی ددانه‌ ژیرییه‌کان زۆر گرانه ئه‌مه‌ش‌ ده‌بێته‌ هۆی دروستبوونی پلاکی ددانیی (به‌کتریای که‌ڵه‌که‌بوو) که‌ هۆکاری کلۆریی ددان و هه‌وکردنی پووکه‌. ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر ددانه‌ ژیرییه‌کان به‌ته‌واوه‌تیش ده‌ربچن ئه‌وا پاکوخاوێن ڕاگرتنیان هه‌ر ئه‌سته‌مه‌. ددانه‌ ژیرییه‌کان هه‌ندێ جار ده‌بنه‌ هۆی دروست بوونی توره‌که‌ (کیس) له‌ناو ئیسک و جووڵانی ددانه‌کان به‌ره‌و پێشه‌وه‌. هه‌ندێ له‌و گرفتانه‌ دروستی ده‌که‌ن ئازار و ئاوسانه‌، به‌تایبه‌تی کاتێک که‌ به‌ته‌واوه‌تی ده‌رنایه‌ن، به‌شێکی ده‌رهاتووه‌ و به‌شێکی ددانه‌که‌ به‌ پووک داپۆشراوه‌. کاتێک هه‌وکردنی پووک ڕووده‌دات ئه‌وا هه‌وکردنه‌که‌ نیوانی ددانه‌ ژیرییه‌کان و ددانی خریی دووه‌میش ده‌گرێته‌وه‌، له‌ ئه‌نجامدا ده‌بێته‌ هۆی داخورانی ئێسک و له‌قینی ددانه‌کان. هه‌ر به‌هۆی باش پاکوخاوێن ڕانه‌گرتنی، کلۆریی ددان له‌ نێوان ددانی حه‌وته‌م و هه‌شته‌م (ژیری) دروست ده‌بێت. جاری وه‌ها هه‌یه‌ کلۆربوونی ددانی حه‌وته‌م زۆر گه‌وره‌یه‌ که‌له‌وانه‌یه‌ به‌که‌ڵکی پڕکردنه‌وه‌ نه‌یه‌ت و هه‌ردوو ددانه‌که‌ بکێشرێت. هه‌ندێک جار ددانه‌ چه‌قیوه‌کان ده‌بنه‌ هۆی دروست بوونی توره‌که‌ی ددانی له‌ناو ئیسکدا و به‌شێوه‌یه‌ک تووره‌که‌کان گه‌وره‌ده‌بن که‌ ئێسکی شه‌ویلگه‌ لاواز ده‌که‌ن که‌له‌وانه‌یه‌ به‌ هێزێکی که‌م بشکێت، یاخود له‌وانه‌یه‌ تووره‌که‌کان شێرپه‌نجه‌یی بن. له‌وانه‌شه‌ ئه‌م ددانانه‌ هۆکاری دروست بوونی ناڕێکی یان قه‌ره‌باڵغی ددانه‌کان بن. له‌به‌ر ئه‌م هۆکارانه‌ وه‌ها باشه‌ ددانه‌ ژیرییه‌کان بکێشرێن.

بۆچی مرۆڤ بایه‌خدان به‌ ته‌ندروستیی ده‌م و ددانی پشتگوێ ده‌خات؟

  بۆچی مرۆڤ بایه‌خدان به‌ ته‌ندروستیی ده‌م و ددانی پشتگوێ ده‌خات؟
18/1/2016 له‌لایه‌ن : سه‌روه‌ر حسێن

نۆشداری ده‌م ڕوویه‌کی ته‌واوکاری ته‌ندروستیی له‌شه‌، ئه‌و ڕووه‌یه‌ که‌ زۆر به‌لامانه‌وه‌ گرنگ نییه‌. زۆربه‌مان تاوانبارین به‌ئه‌وه‌ی که‌ ته‌ندروستیی ده‌ممان به‌ جدی وه‌رنه‌گترووه‌ که‌ پێویسته‌. ئه‌م زۆربه‌مان له‌ئه‌م بێگوێپێدانه‌ که‌مته‌رخه‌مین که‌ ده‌بوو هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ ڕووبه‌رووی ببوینایه‌ته‌وه‌. زۆرێک له‌ خه‌ڵکی دواتر بۆیان ده‌رده‌که‌وێت که‌ ئه‌م گوێ پێنه‌دانه‌ چه‌نده‌ گرانه‌، به‌ڵام گرانتره‌ ئه‌گه‌ر زیاتر پشتگوێ بخه‌ن. زۆربه‌ی خه‌ڵک وه‌ها ده‌زانن که‌ ددان شوشتن ڕۆژی دووجار ته‌واوه‌ بۆ پارێزگاری کردن له‌ ته‌ندروستیی ده‌م و ددان و پێویست به‌هیچی تر ناکات
ئه‌م چوار هۆکاره‌ ده‌بێته‌ هۆی گوێپێنه‌دان به‌ ته‌ندروستیی ده‌م
یه‌که‌م: ئازار

ئازار ده‌بێته‌ هۆی ئه‌وه‌ی که‌ نه‌خۆش سه‌ردانی دکتۆری ددان بکات، جا ئه‌و نه‌خۆشه‌ له‌هه‌ر ئاستێکی ڕۆشنبیریدا بێت. گرفته‌ ددانییه‌کان به‌تایبه‌تی له‌سه‌ره‌تادا ئازاریان نییه‌ تاکو وه‌ها له‌ نه‌خۆش بکات سه‌ردانی پزیشک بکات بۆ پشکنین. کلۆریی ددان و نه‌خۆشیی پووک به‌بێ ئازار ده‌ست پێده‌که‌ن و په‌رده‌وامن له‌ په‌ره‌سه‌ندن هه‌تاکو ئه‌و ساته‌ی که‌ نه‌خۆشییه‌که‌ دروست ده‌بێت. کلۆریی ددان کاتێک ئازار دروست ده‌کات که‌ کلۆرییه‌که‌ گه‌یشتبێته‌ سه‌ر کڕۆکی ددان که‌ ده‌ماره‌ موولووله‌ی خوێنی تێدایه‌، ئه‌وکات پێویست به‌ چاره‌سه‌ری که‌ناڵی ددان هه‌یه‌


دووه‌م: توانای بینین

خه‌ڵکی بایه‌خی باش ده‌ده‌ن به‌ پێستیان، بۆ نمونه‌ پێستی
ده‌موچاویان که‌ به‌ به‌رجاوه‌وه‌یه‌. ئه‌م بایه‌خه‌ حه‌قی خۆیانه‌. به‌ڵام ده‌بێت به‌هه‌مان شیوه‌ بایه‌خ به‌ ته‌ندروستیی ددانیشیان بده‌ن. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ددانه‌کانی پێشه‌وه‌ ده‌رده‌که‌ون ئه‌وا جێی بایه‌خی خه‌ڵکه‌، به‌ڵام ئه‌وانه‌ی پشته‌وه‌، دوورن له‌ بینین ئه‌وا پشتگوێ ده‌خرێن. دژه‌ باوه‌ ئه‌گه‌ر مرۆڤ هه‌ستێت به‌ ته‌ماشاکردنی هه‌موو ددانه‌کانی به‌ ئاوێنه‌ بۆ به‌ئاگابوون له‌ دروستیی ددانه‌کان و ه‌به‌شه‌کانی تری ناوده‌می

سێیه‌م: ترس

به‌شێوه‌یه‌کی گشتی خه‌ڵک له‌ دکتۆری ددان ده‌ترسێت، ئه‌مه‌ش هۆی خۆی هه‌یه‌. زۆربه‌ی خه‌ڵک نازانن بۆچی ئه‌ترسن، چونکه‌ له‌سه‌ر زاری خه‌ڵکی تره‌وه‌ بیستوویانه‌ یان وه‌ریانگرتووه‌. ئه‌وانه‌ی خودی خۆیان ترساوون، زۆر زه‌حمه‌ته‌ کۆنتڕۆڵ بکرێن. ترسی وه‌رگیراوو له‌وه‌وه‌ هاتووه‌ که‌ یه‌که‌م جار نه‌خۆش سه‌ردانی پزیشکی ددان کردووه‌ و چاره‌سه‌ری ددانی وه‌ک ئه‌وه‌ نه‌ببوه‌ که‌ خۆی وێنای کرددوه‌. ترس هه‌ستێکی زۆر به‌هێزه‌ و هۆکاری زۆریی دوورکه‌وتنه‌وه‌ی خه‌ڵکه‌ له‌ سه‌ردانکردنی کلینکی پزیشکیی ددان. ئه‌م دیارده‌یه‌ پێی ده‌وترێت دوودڵی یان تۆقینی ددانیی. به‌ڵگه‌ش بۆ ئه‌مه‌ نه‌خۆش کاتێک به‌ناچاری سه‌ردان ده‌که‌ن له‌به‌ر ئازاری ددانیان ئه‌م ڕاستییه‌ باس ده‌که‌ن

چواره‌م: تێچوون

ده‌بێت ئه‌و ڕاستییه‌ش بزانین که‌ تێچوونی چاره‌سه‌ری ددان
گرانه‌، بۆ خۆشبه‌ختی له‌ کوردستان هه‌رزانه‌، به‌ڵام به‌دبه‌ختیه‌که‌ی ئه‌وه‌یه‌ که‌ زۆربه‌ی نه‌خۆشه‌کانمان هێشتا هه‌ر که‌مته‌رخه‌من؟ ئه‌مه‌ش له‌به‌ر ئه‌وه‌ی زۆربه‌ی کۆمپانیاکانی دڵنیایی چاره‌سه‌رکردنی ددان ناچێته‌ نێو چوارچێوه‌ی ئه‌و دڵنیاییه‌وه‌. له‌ کوردستان ئه‌م کۆمپانیانه‌ بۆ مه‌به‌ستی چاره‌سه‌ری ددان نین، به‌ڵام حکومه‌ت له‌ئه‌م ڕووه‌وه‌ بڕێکی زۆر کلینکی ڕاوێژکاریی کردووه‌ته‌وه‌ که‌ به‌ نرخێکی زۆر که‌م ده‌کرێت چاره‌سه‌ری ددان بکرێت، له‌به‌ر ئه‌وه‌ ئاسانکاری باشه‌ بۆ هه‌موو هاوڵاتیان

چۆن واده‌كه‌یت زۆر زیره‌ك تر بییت

له‌لایه‌ن: سه‌روه‌ر حسێن · Jeneuary 26, 2015





چۆن واده‌كه‌یت زۆر زیره‌ك تر بییت
ئایا رۆژێك بیرت له‌ مانای زیره‌كی كردۆته‌وه‌؟ یاخود زیره‌كی چیه‌؟
له‌ ڕاستیدا هه‌ندێك كه‌س زیره‌كی تاك به‌و نمرانه‌ هه‌ڵده‌سه‌نگێنن كه‌ له‌ تاقیكردنه‌وه‌كانی به‌ ده‌ستی دێنێن و هه‌ندیكیش له‌ڕێی بیركردنه‌وه‌ و هه‌ندێكیش له‌ ڕێگه‌ هه‌ڵسوكه‌وهته‌وه‌، واته‌ ڕێگه‌یه‌كی چه‌سپاو نییه‌ بۆ هه‌ڵسه‌نگاندنی زیره‌كی مڕۆڤ.
مێشكی مڕۆڤ كلیلی هه‌ڵسه‌نگاندنی زیره‌كی مڕۆڤه‌ وه‌ تو
انایه‌كی زۆری هه‌یه‌ له‌ خۆگونجاندن و نوێبونه‌وه‌،تۆڕی ده‌ماری مێشك درێژ ده‌بێته‌وه‌ و ئاڵۆزتر ده‌بێت هه‌رچه‌نده‌ شتێكی نوێ ده‌رباره‌ی بزانین و شاره‌زایی په‌یدا بكه‌یت. وه‌ زیره‌كی مڕۆڤ له‌ مێشك هه‌ڵده‌قوڵێت.
فه‌رموون بۆ خوێندنه‌وه‌ی ئه‌م چه‌ند ڕێگایه‌ بۆزیادكردنی ئاستی زیره‌كیتان.

1- بيركردنه‌وه‌ ( التأمل)
هه‌زاران ساڵ له‌مه‌وبه‌ر مڕۆڤ زانیویه‌تی كه‌ بیركردنه‌وه‌ سوودی زۆری هه‌یه‌ . وه‌بیركردنه‌وه‌ له‌ كه‌سێكه‌وه‌ بۆ كه‌سێكی تر ده‌گۆڕێت، به‌ڵام به‌شێوه‌یه‌كی گشتی هێمن و ئارامی جه‌سته‌یی و ڕیكخستنی هه‌ناسه‌دان و گه‌یشتن به‌ ئارامی مێشك ده‌گرێته‌وه‌.بیركردنه‌وه‌ كاریگه‌ری زۆری هه‌یه‌ له‌ بنیادنان و نوێبوونه‌وه‌ی مێشك. وه‌هه‌روه‌ها توێژه‌ران ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ بیركردنه‌وه‌ زۆر به‌سووده‌ بۆ میمۆری ( ذاكرة)ی مڕۆڤ و به‌ هێزكردنی فرمانه‌كانی مێشك و ووردبوونه‌وه‌(تركیز) .

2 – ڕاهێنان به‌ مێشكت بكه‌
مێشكیش وه‌ك هه‌موو به‌شه‌كانی تری له‌ش پێویستی به‌ ڕاهێنانی ته‌ندروست هه‌یه‌ بۆ زیادكردنی تواناكانی ، چه‌نده‌ها ڕێگه‌ هه‌یه‌ بۆ ڕاهێنانی مێشك له‌وانه‌ یاری سودۆكو و شیكاركردنی ووشه‌ی یه‌كتربڕ، وه ‌چه‌ند ڕێگایه‌كی تری ئه‌كادیمی هه‌یه‌ له‌وانه‌ شیكاركردنی هاوكێشه‌ بیركارییه‌كان و ئه‌وبابه‌تانه‌ی كه‌ داوات لێده‌كات چه‌ند ووشه‌یه‌ك پێك ببه‌ستیته‌وه‌ وه‌ك (گاز، رۆشنایی ، كونی ڕه‌ش ) وه‌ڵامه‌كه‌ی ئه‌ستێره‌یه‌. وه‌ چه‌ند ڕێگایه‌كی تری ئاسان هه‌یه‌ بۆ ڕاهێنانی مێشك وه‌ك شوشتنی ددان و نان خواردن و نووسین به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌و ده‌سته‌ی كه‌ لێی ڕاهاتووی واته‌ به‌ ئه‌گه‌ر ده‌ستی ڕاست به‌كارده‌هێنی بۆ ئه‌و كارانه‌ی كه‌ له‌ سه‌ره‌وه‌ باسم كرد ئه‌وا ئێستا ده‌ستی چه‌پ به‌كاربهێنه‌. وه‌ چوون بۆ ده‌وام به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌و ڕیگایه‌یی كه‌ له‌ سه‌ری ڕاهاتووی .
به‌ڵام له‌ هه‌موو ڕاهێنانه‌كان گرنگ تر و به‌سوود تر بۆ مێشك خوێندنه‌وه‌یه.

3 –خه‌وێكی ته‌ندروست بكه‌
ئه‌و ڕاهێناننانه‌ی كه‌ له‌ كاتی به‌ ئاگایدا ده‌یان كه‌یت زۆرگرنگه‌ بۆ مێشك، به‌ڵام سودی خه‌و چیه‌ ؟ مێشك ی مڕۆڤ به‌ ئاسانی داناخرێت واتا له‌كاتی نوستنیش هه‌ر به‌ فرمانه‌كانی ڕاده‌بێت .مێشكی مڕۆڤ وه‌ك كۆمپیوته‌ر وایه‌ واته‌ ئه‌و كاتانه‌ی كه‌ نوستویت ئه‌وا مێشك ڕاده‌بێت به‌ ڕێكخستنه‌وه‌ی ئه‌و زانیارییانه‌ی كه‌ به‌ ڕۆژ وه‌رت گرتووه‌ وه‌ه هه‌ڵده‌ستێ به‌ نوێكردنه‌وه‌ی خۆی خانه‌كانی .
به‌ڵام كه‌م خه‌وی به‌ربه‌ستێكی گه‌وره‌یه‌ له‌به‌رده‌م كاری مێشك،بۆیه‌ له‌ كه‌سی پێگه‌یشتوو له‌شه‌ودا پێویستی به‌ خه‌وێكی ئارام و ته‌ندروست هه‌یه‌ بۆ ماوه‌ی 6 تا 8 كاتژمێر ، كه‌ ئه‌وه‌ش له‌ كه‌سێكه‌وه‌ بۆ كه‌سێكی تر وه‌ له‌ ته‌مه‌نێكه‌وه‌ بۆ ته‌مه‌نێكی تر ده‌گۆڕیت

4 –جه‌سته‌ت به‌ ته‌ندروستی بهێله‌وه‌
هه‌روه‌ك ده‌وترێت: (العقل السلیم فی الجسم السلیم) واته‌ : (مێشكی ته‌ندروست له‌ جه‌سته‌ی ته‌ندروست دایه‌) ، كه‌واته‌ بۆ ئه‌وه‌ی زیره‌كیت زیاد بكه‌یت ده‌بێ گرنگی به‌ جه‌سته‌ت بده‌یت. ڕاهێنانه‌ وه‌رزشیه‌كان گرنگیه‌كی زۆری هه‌یه‌ بۆ ته‌ندروستی جه‌سته‌ ده‌بێته‌ هۆی زیادبوونی پاڵنانی خوێن بۆ له‌ش و بۆ مێشك كه‌ ئه‌مه‌ش زۆر گرنگه‌ چونكه‌ ڕێژه‌ی ئۆكسجین كه‌ هه‌ڵده‌مژرێت زیاد ده‌كات .‌ كیشی مێشكی مڕۆڤ 1.4 كیلۆگرامه‌ كه‌چی %20 ئه‌و ئۆكسجینه‌ی كه‌ له‌كاتی هه‌ناسه‌دان هه‌ڵیده‌مژین بۆ مێشك ده‌چێت.كه‌واته‌ بێویسته‌ ڕاهێنانه‌ وه‌رزشیه‌كان بكه‌ینه‌ به‌شێك له‌ ژیانی رۆژانه‌ماندا. هه‌روه‌ها پێویسته‌ گرنگی به‌ خواردنی ماسی و سه‌وزه گه‌ڵا په‌ڕه‌ییه‌كان و میوه‌ بدرێت به‌ تایبه‌تی ئه‌و خۆراكانه‌ی كه‌ ده‌وڵه‌مه‌ندن به‌ پڕۆتین.

ده‌نگی‌ موزیك‌و گۆرانی‌ كه‌م بكه‌نه‌وه‌

له‌لایه‌ن: سه‌روه‌ر حسێن · Jeneuary 26, 2015





ڕێكخراوی ته‌ندروستی جیهانی (WHO) ئاماژه‌ به‌وه‌ده‌كات، گوێگرتن له‌موزیكی‌ به‌رز زیانبه‌خشه‌.

پێگه‌ی‌ (BBC ) به‌یاننامه‌یه‌كی‌ ڕێكخراوی‌ (WHO)وه‌ بڵاویكردۆته‌وه‌، تیایدا هۆشداری ده‌دات له‌وه‌ی، كه‌ زیاتر له‌یه‌ك ملیار هاوڵاتی‌‌و هه‌رزه‌كاران و تازه‌پێگه‌یشتوان به‌هۆی گوێگرتنیان له‌موزیك به‌ده‌نگی به‌رز ڕووبه‌ڕوی له‌ده‌ستدانی هه‌ستی بیستن بوونه‌ته‌وه‌.

ئاماژه‌ به‌وه‌ده‌كات، ده‌نگی به‌رزی موزیك‌و دیسكۆو ئاهه‌نگه‌ مۆسیقییه‌كان مه‌ترسییه‌كی گه‌وره‌ له‌سه‌ر هه‌ستی بیستن دروست ده‌كات.

به‌گوێره‌ی‌ ئه‌و سه‌رژمێریانه‌ش كه‌ ڕێكخراوه‌كه‌ ئه‌نجامی داون، نزیكه‌ی‌ (43) ملیۆن هاوڵاتی‌ له‌نێوان ته‌مه‌نه‌كانی‌ (12) بۆ (35) ساڵی، به‌و هۆیه‌وه‌ هه‌ستی بیستنیان له‌ده‌ستداوه‌.
—————————————————————–

پیره‌كان دوور ده‌كاته‌وه‌ له‌ بێهێزی بیركردنه‌وه‌

له‌لایه‌ن: سه‌روه‌ر حسێن · Jeneuary 21, 2015




به‌ گوێره‌ی لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی ئه‌مریكی نوێ كه‌ ڕایده‌گه‌یه‌نێ خوێندنه‌وه‌ و نوسین یاخوت كاروچالاكیه‌كانی مێشكی ، كه‌ واده‌كات میشك زیاتر كار بكات و بیر بكاته‌وه‌ و بابه‌ته‌كانی شی بكاته‌وه‌ ، ده‌توانێ زیاتر پارێزگاری له‌ بیركردنه‌وه‌ و مێشكی گه‌وره‌كان بكاتن ، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر له‌هه‌ر چ كاتێكی ژیانیان دا بێتن .

لێكۆڵینه‌وه‌كه‌ كه‌ بۆ 294 كه‌س ئه‌نجام دراوه‌ بۆ هه‌ڵسه‌نگاندنی بیركردنه‌وه‌ و چۆنیه‌تی بیركرنه‌وه‌یان له‌ هه‌موو ساڵێكدا ، پرسیاره‌كانیان له‌ هه‌ر یه‌كێك له‌ مانه‌ بریتین بوون له‌ خوینده‌نه‌وه‌ی كتێب و نوسین وچالاكیه‌كانی مێشك له‌ قۆناغه‌كانی ژیانی ئه‌م كه‌سانه‌ .

ئه‌نجامی ئه‌م لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ش وا ده‌ركه‌وت كه‌ بیركردنه‌وه‌ی ئه‌م جۆره‌ كه‌سانه‌ی به‌ خوینده‌وه‌ و نوسین زیاتر خه‌ریك بوونه‌ به‌ قه‌د نیوه‌ی ته‌مانیان بیركردنه‌وه‌یان گه‌راوه‌ته‌وه‌ دواوه‌و ده‌توانن زیاتر به‌رگه‌ی چالاكیه‌كانی ژیان و زاڵ بوون به‌سه‌ر مێشك و بیركردنه‌وه‌ی خۆیاندا بگرن.

دەتەوێ مێشکت تەندروست بێت ؟

له‌لایه‌ن: سه‌روه‌ر حسێن · Jeneuary 21, 2015


دەتەوێ مێشکت تەندروست بێت ؟
ئەمە پرسیارێکەو بەس ھەرچەندە بێگومانم لە وەڵامەکەتا کە بەڵێیە بەڵام تەنیا (بەڵێ) بەس نیە بۆیە پێویستە بۆتەواوکردنی وەڵامەکەت ئەم بابەتە پێکەوە بخوێنینەوە .

.
ئەمە پرسیارێکەو بەس ھەرچەندە بێگومانم لە وەڵامەکەتا کە بەڵێیە بەڵام تەنیا (بەڵێ) بەس نیە بۆیە پێویستە بۆتەواوکردنی وەڵامەکەت ئەم بابەتە پێکەوە بخوێنینەوە .
کۆئەندامی دەماری ناوەندی (مێشک) گرنگترین ئەندامی جەستەی مرۆڤە ئەم ئەندامە ئاراستەکەر و بڕیاردەرو لەخۆگری ھەستەوەرەکانە سەرجەم ئەندامەکانی جەستە لەژێر فەرمانی ئەم کۆئەندامەدان ئەمە وێڕای ئەوەی ئەم کۆئەندامە مەڵبەندی بیرکردنەوەو پرۆسە عەقڵیەکانە ئەمانەو چەندین گرنگی تری ئەم کۆئەندامە کە ناتوانرێ وابەئاسانی بنوسرێتەوە ، بۆیە ھەروەک کۆئەندامەکانی تری جەستە ھۆکار زۆرە بۆئەوەی ببنە ھۆی نەخۆشی و کێشە بۆئەم کۆئەندامەش ، لەم بابەتەدا ھەندێک لەگرنگترین ئەو ھۆکارانەی کاریگەری خراپیان لەسەر تەندروستی ئەم کۆئەندامە ھەیە دەخەینەڕوو بەھیوای دوورکەوتنەوە لێیان بۆئەوەی تەندروستیەکی باش بە کۆئەندامی دەماری ناوەندی خۆمان ببەخشین و بتوانین بڕیار و کارەکانمان بەباشی لەم کۆئەندامەوە وەربگرین ، ھۆکارەکانیش بریتین لە :
١- نەخواردنی ژەمە خواردنی ئێوارە
ھەمیشە ڕێنماییە پزیشکیەکان پێمان دەڵێن لەژەمی ئێوارەدا زیادەڕەوی لەخواردندا نەکەین چونکە زۆر خواردن لەوکاتەدا دەبێتە ھۆی کۆبوونەوەی وزەو بەکارنەھێنانی بەھۆی ئەوەی شەوانە دەخەوین و جەستە لەچالاکیەکانی دەوەستێت ھەروەھا دەبێتە ھۆی ڕەقبوونی خوێنبەرەکان ئەمە ڕێنماییەکی تەندروستە بەڵام ئێمە بەھۆی ھەڵە لێکدانەوەمان بۆئەم وتەیە ئێواران دووردەکەوینەوە لەخۆراک لەترسی قەڵەوبوون یان نەخۆشی و خەوبینین و …ھتد . بێگومان ئەمەیان ھەڵەیەکی خۆکردەکیە چونکە ئەم کارە دەبێتە ھۆی ئەوەی ڕێژەی شەکر لەخوێنماندا کەم ببێتەوە کەمبوونەوەی ڕێژەی شەکریش لەخوێندا دەبێتە ھۆی ئەوەی خۆراکی پێویست نەچێت بۆمێشک ڕەنگە ببێتەھۆی شیبوونەوەی خانەکان بۆیە پێویستە ژەمە خواردنی ئێواران بخورێت بەڵام زیادەڕەوەی لە خواردنیدا نەکرێت .
٢- پیسبوونی ژینگە (کەش و ھەوا )
مێشک گەورەترین بەکاربەری ئۆکسجینە(O٢) لەجەستەی مرۆڤدا پیسبونی کەش و ھەوا و ھەڵمژینی ھەوای پیس لەڕێگەی پرۆسەی ھەناسەدانەوە دەبێتە ھۆی ئەوەی ئۆکسجینی پاک بەپێی پێویست نەگاتە مێشک ئەمەش کاریگەری خراپ لەسەر ھاوسەنگی و پرۆسە عەقڵی و تەەندروستی تاک بەگشتی دروست دەکات .
٣- کەم خەوی
خەوتن ھۆکاری پشودانی مێشکە لەو ماندووبوونەی توشی ھاتووە ھەروەھا ھۆکاری چەسپاندنی زانیاریە وەرگیراوەکانەو وزەی زیاتریش بەمێشک دەدات کە بەکاری خۆی ھەستێت ، بۆیە کەم خەوی دەبێتە ھۆی مردن ماندووبوون و لەناوچوونی پێشوەختی خانەکانی مێشک یان لاوازی مێشک لەتوانای بڕیار وەرگرتن و پرۆسە عەقڵیەکاندا بەگشتی ، بۆیە گرنگترین چارەسەر بۆ خۆپاراستن لەم گرفتە ئەوەیە کەلەماوەی (٢٤) کاتژمێردا (٧ – ٨) کاتژمێر لەوکاتە بۆ خەوتن بەکاربێنین وە گرنگترین کاتیش بۆ خەوتن شەوانە کاتژمێر (دە)ی شەو تا (شەش)ی بەیانی .
٤- جگەرەکێشان
جگەرەکێشان وێڕای ئەوەی لێکۆلینەوە پزیشکیەکان ئەوەیان یەکلایی کردووەتەوە کە جگەرەکێشا دەبێتە ھۆی چەندین نەخۆشی ترسناک کەچی مێشکیش بەدەرنیە لەو گرفت و نەخۆشیانەی کەلەئەنامی جگەرە کێشانەوە دروست دەبێت چونکە جگەرەکێشان دەبێتە ھۆی پیسبونی خوێن بەمادەی نیکۆتین ئەمەش وادەکات کە خوێنی پیس بۆ مێشک بچێت و مێشکیش بێبەش دەکات لەخواردن و ئۆکسجینی پاک و تەندروست ئەمەش وادەکات خانەکانی مێشک گرژببنەوە .
٥- داپۆشینی سەر لەکاتی نووستن یان کارکردندا
ھەندێجار بۆئەوەی خەومان لێبکەوێت پێویستمان بە شوێنێکی تاریک ھەیە یان لەکاتی کارکردندا بەھۆی گەرما یان پیسبوونی ژینگەی دەوروبەر ئەمانە دەبنە ھۆی ئەوەی سەرمان بەدەم و لوتیشمانەوە داپۆَشین بێگومان ئەمەش کاریگەری خراپی لەسەرمێشک دەبێت چونکە لەو حاڵەتەدا چڕی گازی دووانەئۆکسیدی کاربۆن (CO٢) زیاد دەکات و ئۆکسجینی پێویست کەمدەبێتەوە بۆیە باشتر وایە لەکاتی نوستندا گڵۆپەکان بکوژێنینەوە یان دەم و لووتمان دانەپۆشین ھەوەھا لەکاتی کارکردنیش گەر ناچاربووین ئەم کارە بکەین ئەوا با بەدەمامکێک دایپۆشین نەک بە جامانیەکی شەستوور و ڕێگەی ھەناسەدان تەسک بکاتەوە ئەم کارە دەبێتە ھۆی زووماندووبوونیش لەکارکردندا .
٦- کارکردن و خوێندن لەکاتی توشبوون بەنەخۆشی
ئەنجامدانی کار یان خوێندن لەکاتی توشبوون بەنەخۆشی دەبێتە ھۆی کەمبوونەوەی چالاکیەکانی مێشک چونکە مێشک لەم کاتانەدا پێویستی بە پشوودانە نەک ماندووکردن .

نیو كاتژمێر وه‌رزش كردن زۆر باشتره‌ له‌ سه‌ده‌ها چاره‌سه‌ر

له‌لایه‌ن: سه‌روه‌ر حسێن · Jeneuary 20, 2015

ڕاپۆرته‌ پزیشكیه‌كانی به‌ریتانیا ئاشكرایان كرد وه‌رزش كردن بۆ ماوه‌ی 30 ده‌قیقه‌ ڕۆژانه‌، بۆ ماوه‌ی پێنج هه‌فته‌ ، زۆر سه‌ركه‌وتووتره‌ له‌ وه‌رگرتنی كۆمه‌ڵێك له‌م ده‌رمانانه‌ی كه‌ نه‌خۆش به‌كاری دێنێ بۆ نه‌خۆشیه‌ جۆراوجۆه‌كانی وه‌كو شێرپه‌نجه‌ و نه‌خۆشیه‌كانی دل و چه‌ندانی تر .






له‌م ڕاپۆرته‌دا كه‌ ڕۆژنامه‌ی ( ته‌له‌گرافی ) به‌ریتانی گواستیتیه‌وه‌، ڕایده‌گه‌یه‌نێ كه وه‌رزش كردنی ڕۆژانه‌ ده‌بێته‌ هۆی كه‌م كردنه‌وه‌ی تووش بوون به‌ شێرپه‌نجه‌ی مه‌مك به‌ رێژه‌ی % 25 ، سه‌كته‌ی ده‌ماغ به‌ رێژه‌ی %30 ، شێرپه‌نجه‌ی ڕیخۆله‌ به‌ ڕێژه‌ی % 45 .


له‌هه‌مان ڕاپۆرتدا ئه‌وه‌ دووپات ده‌كرێته‌وه‌ كه‌ وه‌رزش كردن ته‌نها ئه‌وه‌ نیه‌ كه‌ جه‌سته‌ت ئازار بده‌ی به‌ وه‌رزش كردنی یاریه‌كانی ناو یاریگاكان یاخوت له‌ ژێر كاریگه‌ری ڕاهێنه‌رێك وه‌رزش بكه‌یت ، به‌ڵكو ئه‌وه‌ی لێره‌ پێویسته‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ڕۆژانه‌ تۆ كۆمه‌ڵێك چاڵاكی ئه‌نجام بده‌یت كه‌ لای تۆ ئاسانه‌ وسوودیشی هه‌یه‌.

بزانه‌ نه‌خۆشی دڵت هه‌یه‌

له‌لایه‌ن: سه‌روه‌ر حسێن · Jeneuary 20, 2015

لێكۆڵینه‌وه‌ نوێكان ئه‌وه‌ ده‌رده‌خه‌ن كه‌ ناسینه‌وه‌ی نیشانه‌كانی نه‌خۆشی دڵ زۆر ئاسانه‌ و پێشبینی نه‌كراویشه‌


. دوودڵی و ترسان : لێكۆڵینه‌وه‌كان ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی هه‌ست به‌ ترس و دوودڵی ده‌كه‌ن له‌ ژیانی خۆیان دا ، دیارترینی ئه‌و كه‌سانه‌ن كه‌ تووشی نه‌خۆشیه‌كانی دڵ ده‌بن .


. ژانی سینگ : ئافره‌تان زیلتر تووشی ئه‌م كێشه‌یه‌ ده‌بن وه‌ك له‌ پیاوان .


. ماندووبوونی به‌رده‌وام : ماندووبوون دڵ بێ هێز ده‌كات .


كۆكه‌ : ئه‌گه‌ر ده‌ناڵێنی به‌ كۆكه‌ی به‌رده‌وام، دكتۆره‌كان ئامۆژگاری ده‌كه‌ن كه‌ ده‌بێ ئاگاداری خۆی بێت له‌ نه‌خۆشیكانی دڵ.


. هه‌ست كردن به‌ نه‌خۆشی و برسێتی : له‌م باره‌یه‌وه‌ ده‌بێ به‌ زووترین كات سه‌ردانی دكتۆری تایبه‌ت بكرێتن .


. ته‌نگه‌ نه‌فه‌سی : یه‌كێكه‌ له‌ نیشانه‌كانی نه‌خۆشی دڵ ، بۆیه‌ نابێ پشتگوێ بكرێتن .


. لێدانی دڵ به‌ خێرایی : ئاگاداری ئه‌م جۆره‌ كێشه‌یه‌ به‌ و سه‌ردانی دكتۆر بكه‌ به‌ خێرایی .

سوودێکی نوێی نێرگس سەرسامت دەکات

له‌لایه‌ن: سه‌روه‌ر حسێن · Jeneuary 20, 2015

توێژینەوەیەکی زانستی سەلماندوویەتی بۆنی نێرگز دەبێتەھۆی رەواندنەوەی خەم و گرفتی دەروونی چارەسەر دەکات.


توێژینەوەرانی زانکۆی کۆپنھاگنی دانیمارکی چەند ماددەیەکیان لە نێرگزی سپی و نێرگزی سپی دەشتەکیدا دۆزیوەتەوە کە توانای ھەیە مرۆڤ لە بێزاری و خەمۆکی رزگار بکات، ئەوەش لەڕێگەی کاریگەری لەسەر مێشک دەبێت کە مۆخ جیادەکاتەوە لە جەستە و دیوارێکی بەرگری بۆ دادەنێت کە ھیچ کات کێشەکانی دەرەوە و بەشەکانی تری جەستە کاریگەری لەسەر نابێت.


ھاوکات ئەو کاریگەرییەش زۆر ناوازەیە و بەشێوەیەک دەیکاتە چارەسەر بۆ نەخۆشییەکانی پەیوەست بە مێشک و بەتایبەتیش کار لەسەر کەمکردنەوەی ئەو ماددانە دەکات کە مێشک دەریدەدات و کەسەکە بێزار دەکات.


ھەربۆیە توێژەران ئامۆژگاریمان دەکەن زیاتر نێرگز لە بەھاراندا بۆن بکەین و خۆمان لە سوودەکانی بێبەش نە

باشترین وخراپترین خواردن له‌كاتی‌ نه‌خۆشی‌

له‌لایه‌ن: سه‌روه‌ر حسێن · Jeneuary 20, 2015





ئه‌و كاته‌ی‌ كه‌ مرۆڤ نه‌خۆش ده‌كه‌وێت پێویسته‌ بزانێت چی‌ باشه‌ وچی‌ خراپه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ بیخوات وكاریگه‌ری‌ باشی‌ هه‌بێت بۆ چاكبوونه‌وه‌ی‌ له‌ نه‌خۆشیه‌كه‌ ئه‌مه‌ش به‌ پێی‌ نه‌خۆشی‌ ده‌گوڕێت بۆیه‌ شاره‌زایان ئاماژیان به‌ چه‌ند خواردنێك كردووه‌ كه‌ له‌ ماڵپه‌ری‌ 24ی‌ ئیمارات بڵاوكراوه‌ته‌وه‌ كه‌ هه‌ندێكیان باشتره‌ بخورێت له‌كاتی‌ هه‌ندێك جۆر له‌ نه‌خۆشی‌ وهه‌ندێكیان نه‌خورێت له‌هه‌مان جۆری‌ نه‌خۆشیدا :

ـ نه‌خۆشی‌ سكچوون :نه‌خۆشیه‌كه‌ به‌ هۆی‌ ڤایرۆسه‌وه‌ یاخود هه‌ندێك جۆر له‌ به‌كتریا ومشه‌خۆره‌وه‌ تووشی‌ مرۆڤی‌ ده‌كه‌ن له‌و كاته‌دا واباشتره‌ مۆز, وگیراوه‌ی‌ میوه‌كان , ئاوی‌ سێو, شۆفان, په‌تاته‌ی‌ كوڵاو , مریشكی‌ برژاو به‌ڵام به‌بێ‌ پێست .

ئه‌و خواردنانه‌ی‌ كه‌ نابێت بخورێت له‌كاتی‌ نه‌خۆشی‌ سكچوون :ئه‌و خواردنانه‌یه‌ كه‌ ئه‌بنه‌ هۆی‌ با وه‌ك پیاز, قه‌رنابیت ، كه‌له‌رم , هه‌موو به‌رهه‌مه‌كانی‌ مه‌ی‌ وكهولیات .

ـ نه‌خۆشی‌ قوڕگ ئێشه‌ یاخود هه‌وكردنی‌ قوڕگ :

باشترین خواردن له‌م كاته‌دا .

باشترین خواردن له‌ كاتی‌ هه‌وكردنی‌ قوڕگ :چای‌ نه‌عنا به‌ڵام گه‌رم نه‌بێت شله‌تێن بێت هه‌نگوین , په‌تاته‌ی‌ كوڵاو , ماست ، هێلكه‌ی‌ سوره‌وه‌كراو .

خراپترین خواردن له‌ كاتی‌ هه‌وكردنی‌ قوڕگ : شله‌مه‌نی‌ گه‌رم , گیراوه‌ ترشه‌لۆكه‌كان ,چپسی‌ په‌تاته‌ ,گیراوه‌ی‌ پرته‌قاڵ وترێ‌ ولیمۆ , سه‌وزه‌ی‌ نه‌كوڵاو .

ـ نه‌خۆشی‌ سه‌رئێشه‌ :

له‌كاتی‌ ئه‌م نه‌خۆشیه‌ باشترین خواردن له‌م كاته‌دا :ئاو وشله‌مه‌نی‌ , كه‌مێك له‌ چای‌ وقاوه‌ هه‌رچه‌نده‌ ماده‌ی‌ كافینی‌ تێدایه‌ ووشك بوون زیاد ده‌كات به‌ڵام ئه‌گه‌ر به‌ كه‌می‌ بخورێ‌ باشه‌ .

خراپترین خواردن له‌م كاته‌دا :كاتشاپ به‌ هه‌موو شێوه‌كانی‌ به‌تایبه‌ت صۆیا , په‌نیر به‌تایبه‌ت جۆری‌ سوێر , شوكولات , هۆت دۆگ , گۆشتی‌ سارد , میوه‌ی‌ ووشكه‌وه‌بوو .
—————————————————————–

ددانەكانت بشۆ، تووڕەنابیت

له‌لایه‌ن: سه‌روه‌ر حسێن · Jeneuary 20, 2015





بەپێی توێژینەوەیەكی نوێ ئەوه دەركەوتوە، كە ئەوانەی ددانەكانیان پاك دەكەنەوە دورترن لەتوشبوونیان بەهەڵچوون وەك لەو كەسانەی كەددانەكانیان پاك ناكەنەوە




لەئەڵمانیا لەئەنجامی توێژینەوەیەك لەسەر ددان خاوێن كردنەوەو پەیوەندی لەگەڵ هەڵچوونی مێشك ئاماژەی بەوەكردووە، كە هەڵچوونی مێشك پەیوەندی هەیە بەخاوێن نەكردنەوەی ددانەكان.

لەوبارەیەوە كۆمەڵە زانایەكی یەكێك لەزاناكانی شاری (كۆڵۆنیا) ی ئەڵمانیا باسیان لەوەكردوە، خاوێن نەكردنەوەی ددانەكان پەیوەندی بەهێزی هەیە بەهەڵچوونی مێشك و توڕەبونەوە.

لەتوێژینەوەكەدا باس لەوەشكراوە كە هۆكاری توڕەبوون و هەڵچوونی گەنجان زیاتر بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە كە ئەوان درەنگ درەنگ ددانەكانی خۆیان دەشۆن كەئەوەش دەبێتە هۆی دروست بوونی چەندین نەخۆشی دەم و ددان.

هۆكاری ئازاری ناوسك

له‌لایه‌ن: سه‌روه‌ر حسێن · Jeneuary 20, 2015






(هینریكە شتاوتە) زانای بواری خۆراك لەئەڵمانیا رایگەیاندوە كەهەستكردن بەئازاری ناوسك یان سەرگێژخواردن و سكچون لەدوای خواردنی شیر و بەرهەمەكانی ئاماژەیەكە بۆ بەرگەنەگرتنی لاكتۆز كەبەشەكری شیر ناسراوە.
شتاوتە رایگەیاندوە كەئەو كەسانە ناتوانن لاكتۆزەكە هەرس بكەن بەهۆی ئەوەی لەشین ناتوانێ شیبكاتەوە ئەمەش لەدەرەنجامی كەمی ئەنزیمی لاكتازەوەیە.
بۆ خۆپاراستن لەو گرفتەش شتاوتە رێنمایی دەكات بەرێككردنەوەی سیستمی خۆراكی كەئەمەش گرفتەكانی لەسەر سیستمی بەرگری ناهێڵێت و دەبێ خۆیان بەدوربگرن لەهەر مادەیەكی خۆراكی كەلاكتۆزی تێدابێت.

پێكه‌نین ده‌رمانی زۆرێك له‌ ده‌رده‌كان و وه‌رزشی ماسووڵكه‌كانی سینگه‌

له‌لایه‌ن: سه‌روه‌ر حسێن · Jeneuary 20, 2015





به‌ گوێره‌ی لێكۆڵینه‌وه‌ به‌ریتانیه‌كان پێكه‌نین كه‌سه‌كان له‌ ئازار دوور ده‌كاته‌وه‌ ، له‌لایه‌كی تریشه‌وه‌ به‌ گوێره‌ی لێكۆلینه‌وه‌كانی ڕۆبین ده‌نباری مامۆستای ده‌روونناسی له‌ زانكۆی ئۆكسفۆرد، پێكه‌نین له‌ دڵه‌وه‌ وه‌كو وه‌رزشێك وایه‌ بۆ زۆرێك له‌ ماسووڵكه‌كان به‌تایبه‌تی ماسووڵكه‌كانی سینگ .

له‌م باره‌یه‌وه‌ پسپۆڕان هه‌ڵساون به‌ تاقیكردنه‌وه‌ی ئه‌م بابه‌ته‌ ، به‌ پیشان دانی دوو جۆر له‌ فیلم یه‌كێكیان كۆمیدی و ئه‌وی تریشیان چۆنیه‌تی فێربوونی وه‌رزش یان هه‌ر جۆره‌ فیلمێكی تری ئاسایی بۆ دوو كۆمه‌له‌ له‌ به‌شداربووان .

له‌ ئه‌نجامی لێكۆلینه‌وه‌كه‌شدا ده‌ركه‌وتووه‌ ئه‌وانه‌ی كه‌ سه‌یری فیلمه‌ كۆمیدیه‌كه‌یان كردووه‌ زیاتر پێكه‌نیون ، زیاتریش به‌رگه‌ی ئازار ده‌گرن یاخوت كه‌متر تووشیان ده‌بێ وه‌ك له‌وانی تر .

بۆیه‌ له‌ كۆتاییدا ده‌توانین بڵێن كه‌ پێكه‌نین یاخوت زه‌رده‌خه‌نه‌ باشترین هۆكاره‌ بۆ چاره‌سه‌ری ئازار .

ئه‌و خواردنانه‌ی‌ وات لێده‌كات واز له‌جگه‌ره‌ كێشان بێنیت

له‌لایه‌ن: سه‌روه‌ر حسێن · Jeneuary 20, 2015






ئه‌م خۆراكانه‌ یارمه‌تی‌ ئه‌و كه‌سانه‌ ده‌ده‌ن كه‌ جگه‌ره‌ كێشن، بۆ وازهێنان له‌جگه‌ره‌ كێشان، زۆرێك له‌و كه‌سانه‌ی‌ جگه‌ره‌ كێشن ده‌یانه‌وێت وازی‌ لێبهێنن، به‌ڵام هه‌ندێكیان شكست دێنن له‌چاره‌سه‌ركه‌یان‌و ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ سه‌ر ئه‌و خوه‌ خراپه‌یان، واز هێنان له‌جگه‌ره‌ پێویستی‌ به‌توانا‌و خۆڕاگرییه‌كی‌ زۆر هه‌یه‌، ده‌بێت پلانێكی‌ باش دابنێیت بۆ كۆتایی پێهێنانی‌، وازهێنان له‌جگه‌ره‌ كارێكی‌ زۆر قورسه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ نیكۆتین له‌جگه‌ره‌دا هه‌یه‌، ئه‌م مادده‌یه‌ش كه‌سی‌ جگه‌ره‌ كێش ئالوده‌ی‌ ده‌بێت به‌ڕێژه‌یه‌كی‌ زۆر، به‌شێوه‌یه‌ك كه‌ مێشك‌و له‌ش داوای‌ ده‌كات.

چه‌ندین ڕێگه‌چاره‌ هه‌یه‌ بۆ وازهێنان له‌جگه‌ره‌، وه‌ك بنێشتی‌ تایبه‌ت یان ده‌رمان.

لێره‌دا كۆمه‌ڵێك خۆراك هه‌یه‌ واتلێده‌كات كه‌ تامی‌ جگه‌ره‌ت به‌رچاو بكه‌وێت، لێره‌دا كۆمه‌ڵێك له‌و خۆراكانه‌ ده‌خه‌ینه‌ڕو كه‌یارمه‌تیت ده‌دات بۆ وازهێنان:

1-شیر: به‌رهه‌مه‌كانی‌ شیر كه‌سی‌ جگه‌ره‌ كێش ئه‌گه‌ر كوپێك شیر بخواته‌وه‌، كاتێك جگه‌ره‌ ده‌كێشێت هیچ ئاره‌زوی‌ بۆی‌ نابێت، شیر تامی‌ جگه‌ره‌كه‌ زیاتر تاڵ ده‌بێت.

2-سه‌وزه‌وات: هه‌ندێك له‌سه‌وزه‌كانی‌ وه‌ك (كه‌ره‌وز، بڕۆكلی‌، گێزه‌ر، خه‌یار) كه‌ ئه‌مانه‌ش تامێكی‌ زیاتر تاڵ ده‌دات به‌كه‌سی‌ جگه‌ره‌ كێش وه‌ك شیر، لێكۆڵینه‌وه‌كان ئه‌وه‌یان ده‌رخستوه‌ كه‌ خواردنی‌ ئه‌و سه‌وزانه‌ ده‌بێته‌ هۆی‌ كه‌مكردنه‌وه‌ی‌ ڕێژه‌ی‌ نیكۆتین له‌ له‌شدا.

3-جینسینگ: ئه‌م ڕوه‌كه‌ سروشتیه‌ یارمه‌تیت ده‌دات بۆ كێش دابه‌زاندن، دیاره‌ ئه‌م ڕوه‌كه‌ نیكۆتین به‌ته‌واوه‌تی‌ له‌ له‌شدا ناهێڵێت، نابێت هه‌مو ڕۆژێك به‌كاریبهێنیت، به‌ڵام ئه‌توانیت سێ‌ بۆ چوار جار به‌كاریبهێنیت له‌مانگێكدا.

4-شه‌ربه‌تی‌ پرته‌قاڵ: پرته‌قاڵ یه‌كێكه‌ له‌میوه‌ ترشه‌ سروشتیه‌كان، چه‌ند پێكهاته‌یه‌ك له‌شه‌ربه‌تی‌ پرته‌قاڵدا هه‌یه‌ كه‌ یارمه‌تیت ده‌دات له‌كه‌مكردنه‌وه‌ی‌ نیكۆتین له‌ له‌شدا، ئه‌گه‌ر ده‌ته‌وێت واز له‌جگه‌ره‌ بێنیت ئه‌وا ڕۆژی‌ دوو جار شه‌ربه‌تی‌ پرته‌قاڵ بخۆره‌وه‌ یان پرته‌قاڵ یان لیمۆ بخۆ.

5-خوێ:‌ هه‌ر كاتێك ویستت جگه‌ره‌ بكێشیت، شتێكی‌ سوێر بخۆ، یان تۆزێك خۆێ‌ بخه‌ره‌ سه‌ر زمانت، ئه‌مه‌ واتلێده‌كات ئاره‌زوی‌ جگه‌ره‌ كێشانت نه‌مێنێت.

ئه‌گه‌ر ئه‌ته‌وێت واز له‌جگه‌ره‌ بێنیت ئه‌وا ئه‌م خۆراكانه‌ یارمه‌تیت ده‌ده‌ن، ئه‌و خواردنانه‌ی‌ كه‌ جگه‌ره‌ كێش په‌یوه‌سته‌ پێیانه‌وه‌ وه‌ك (گۆشت، خواردنه‌وه‌ كحولیه‌كان، كافاین) ئه‌مانه‌ هیچ گاریگه‌ریه‌كیان نیه‌ وه‌ك شیر.
—————————————————————–

هۆكاری برسێتی پاش نان خواردن

له‌لایه‌ن: سه‌روه‌ر حسێن · Jeneuary 20, 2015

ئایا تا ئێستا هه‌ستت به‌ برسێتی كردووه‌ ته‌نانه‌ت پاش خواردنی ژه‌مه‌كانیش؟ هۆكاره‌كانی برسێتی پاش نان خواردنی ژه‌مه‌كان ئه‌مانه‌ن :

. خواردنه‌وه‌ی خواردنه‌وه‌ گازیه‌كان له‌ كاتی نان خواردندا : به‌ گوێره‌ی لێكۆڵینه‌وه‌كان ئه‌وه‌ ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ خواردنه‌وه‌ی خواردنه‌وه‌ گازیه‌كان هه‌ستی برسێتی زیاتر ده‌كات به‌ تایبه‌تی پاش ته‌واو بوونی خواردنه‌كه‌ .

. نه‌خواردنی نانی به‌یانی : له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی ژه‌می به‌یانیان ژه‌مێكی زۆر گرنكه‌ ، به‌ نه‌خواردنی زۆر جار كاریگه‌ری له‌سه‌ر چالاكی كه‌سه‌كه‌ درووست ده‌كاتن ، به‌ نه‌خواردنی هه‌ستی برسێتی زۆر زیاد ده‌كات و وا ده‌كات كه‌ هه‌میشه‌ برسیت ببێت و هه‌ستی خواردنت زیاتر بێت .

. هه‌ست كردن به‌ سه‌رما .

. هه‌ست كردن به‌ دڵه‌ ڕاوكێ و دوودڵی .

. ووشك بوونی جه‌سته‌ : ووشك بوونی جه‌سته‌ هۆكارێكه‌ بۆ هه‌ست كردن به‌ برسێتی ، بۆیه‌ ئامۆژگاری ده‌كرێتن كه‌ ڕێژه‌یه‌كی به‌رچاو له‌ ئاو بخورێته‌وه‌ ڕۆژانه‌ .

باشترین مردنه‌

له‌لایه‌ن: سه‌روه‌ر حسێن · Jeneuary 17, 2015

پزیشكی‌ به‌ناوبانگی‌ به‌ریتانی‌‌و سه‌رنوسه‌ری‌ گۆڤاری‌ پزیشكی‌ ڕیتشارد سمیپ ڕایگه‌یاند، مردن به‌نه‌خۆشی‌ شێرپه‌نجه‌ باشترین مردنه.

له‌هه‌واڵێكی‌ ماڵپه‌ری‌ ئه‌لوه‌كاله‌ ئه‌لعه‌ره‌بیه‌ ئه‌لموسته‌قیله‌ بڵاویكردۆته‌وه‌، مردن به‌نه‌خۆشی‌ شێرپه‌نجه‌ باشترین مردنه‌، چونكه‌ نه‌خۆشه‌كه‌ ئه‌توانێ‌ ماڵئاوایی‌ بكات له‌كه‌س‌و كاری‌‌و پێداچوونه‌وه‌ بكات له‌كاروباری‌ ڕۆژانه‌ی‌ خۆی‌، ده‌توانێت ئاماده‌كارییه‌ك بۆ خۆی‌ ئه‌نجام بدات كه‌ له‌دوای‌ مردنی‌ سوودی‌ لێی‌ وه‌ربگیرێت، به‌پێی‌ باوه‌ڕبوونی‌ كه‌سه‌سایه‌تیه‌كان.

دكتۆر ڕیتشارد ڕایده‌گه‌یه‌نێت، چیتر پێویست ناكات به‌ملیاره‌ها دۆلار خه‌رج بكرێت بۆ چاكبوونه‌وه‌ له‌م نه‌خۆشیه‌ كوشنده‌یه‌، ئه‌مه‌ زۆر باشتره‌ له‌مردنی‌ كتوپڕ كه‌ ده‌بێته‌ مایه‌ی‌ شۆك كردنی‌ كه‌س‌و كار.

ئه‌م بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ دكتۆر ڕیتشارد له‌گۆڤاری‌ پزیشكی‌ به‌ریتانی‌، ڕه‌خنه‌ی‌ لێ گیرا له‌لایه‌ن سه‌نته‌ری‌ توێژینه‌وه‌ی‌ شێرپه‌نجه‌ كه‌ (بیته‌ر جونسۆن) توێژه‌ی‌ شێرپه‌نجه‌ ده‌ڵێت:”هه‌موومان ڕۆژێك ده‌مرین، به‌ڵام شێرپه‌نجه‌ منداڵه‌كانیش ده‌كوژێت”.
—————————————————————–

سێ ملیۆن كه‌سی كوشت

له‌لایه‌ن: سه‌روه‌ر حسێن · Jeneuary 17, 2015





ساڵانه‌ به‌هۆی‌ خواردنه‌وه‌ی‌ كهوله‌وه‌، سێ ملیۆن‌و (300) هه‌زار كه‌س گیان له‌ده‌ستده‌ده‌ن، واته‌ زیاتر له‌و كه‌سانه‌ی‌ كه‌ به‌هۆی‌ نه‌خۆشی‌ ئایدز‌و سیله‌وه‌ گیان له‌ده‌ستده‌ده‌ن.

له‌هه‌واڵێكی‌ ماڵپه‌ری‌ (علم المعرف) باس له‌توێژینه‌وه‌یه‌ك ده‌كات‌و ئاماژه‌ به‌ڕێژه‌ی‌ ئه‌و كه‌سانه‌ ده‌كات كه‌ ساڵانه‌ ده‌بنه‌ قوربانی‌ خواردنه‌وه‌ی‌ كهول، وه‌ جۆری‌ ئه‌و نه‌خۆشیانه‌ كه‌ په‌یوه‌ندیان به‌خواردنی‌ كهوله‌وه‌ هه‌یه‌.

به‌پێی‌ ئه‌نجامی‌ توێژینه‌وه‌كه‌، ساڵی‌ 2014دا به‌هۆی‌ خواردنه‌وه‌ی‌ كهوله‌وه‌ سێ ملیۆن‌و (300) هه‌زار كه‌س گیانیان له‌ده‌ستداوه‌.

له‌توێژینه‌وه‌كه‌دا ئاشكراكراوه‌، به‌هۆی‌ زۆربوونی‌ ژماره‌ی‌ دانیشتوان‌و نه‌بوونی‌ ڕێنمایی‌ پێویست له‌سه‌ر مه‌ترسییه‌كانی‌ كهول، ڕێژه‌ی‌ مردنه‌كه‌ ڕوو له‌زیادبوون ده‌كات.

مردنه‌كانیش به‌هۆی‌ كهوله‌وه‌ خۆی‌ ده‌بینێته‌وه‌ له‌ڕوداوه‌كانی‌ هاتوچۆ‌و نه‌خۆشیه‌كانی‌ دڵ‌و شه‌كره‌، كه‌ ده‌كاته‌ ڕێژه‌ی‌ (%9)ی كۆی‌ مردن له‌سه‌ر گۆی‌ زه‌وی‌.

جێگه‌ی‌ ئاماژه‌پێكردنه‌، هه‌رچه‌نده‌ ئه‌مریكا‌و وڵاتانی‌ ئه‌وروپا له‌ڕیزبه‌ندی‌ سه‌ره‌وه‌ی‌ ئه‌و وڵاتانه‌ن كه‌ زۆرترین ڕێژه‌ی‌ كهولی‌ تێدا ده‌خورێت، به‌ڵام ڕێژه‌كه‌ زیادی‌ نه‌كردووه‌، له‌وڵاتانی‌ وه‌ك چین‌و هند ڕێژه‌كه‌ به‌رزبوونه‌وه‌ی‌ به‌خۆیه‌وه‌ بینیوه‌.
—————————————————————–

له‌باره‌ی‌ قه‌ڵه‌وییه‌وه‌

له‌لایه‌ن: به‌رێوبه‌ری ماڵپه‌ ڕ ·سه‌روه‌ر حسێن AUGUST 17, 2013


به‌گوێره‌ی‌ توێژینه‌وه‌یه‌كی‌ نوێ، هه‌ندێك له‌وانه‌ی‌ كه‌ خاوه‌نی‌ كێشی زیادن یان قه‌ڵه‌ون، كه‌سانی‌ ته‌ندروستن‌و دوورن له‌نه‌خۆشییه‌وه‌.


توێژینه‌وه‌یه‌كی‌ یۆنانی‌ ئاشكرایكرد، به‌پێچه‌وانه‌ی‌ ڕوانینه‌كانی‌ پێشووتره‌وه‌، قه‌ڵه‌وی‌ هۆكاری‌ هه‌ندێك نییه‌، له‌ڕاستیدا هه‌ندێك له‌قه‌ڵه‌وه‌كان ته‌ندروستن.





ته‌ئكیدی‌ له‌وه‌كردووه‌ته‌وه‌، هه‌ر كه‌سێك قه‌ڵه‌و بوو، مانای‌ ئه‌وه‌ نییه‌ كه‌ دڵی‌ له‌مه‌ترسیدایه‌.


توێژینه‌وه‌كه‌ وه‌بیری‌ هێناوه‌ته‌وه‌، نابێت خه‌ڵك وا تێبگه‌ن، ئه‌گه‌ر ئه‌وان كێشی‌ له‌شیان مامناوه‌ندبوو، ئه‌وا ئه‌وان ده‌بنه‌ خاوه‌نی‌ له‌شێكی‌ ساغ‌و ته‌ندروست.

ته‌له‌فزیۆن و کاریگه‌ریی له‌سه‌ر که‌سایه‌تی منداڵ

له‌لایه‌ن: به‌رێوبه‌ری ماڵپه‌ ڕ ·سه‌روه‌ر حسێن AUGUST 17, 2013
.

.

تەلەفزیۆن بەیەكێك لە هۆكارەكانی ڕاگەیاندن دەژمێررێت،وەك هۆكارێكی گرنگ كاریگەری لەسەركەسایەتی بینەر هەیە،بەجۆرێك ئەو بابەت و دیمەنانەی بەرچاووگوێی بینەر دەكەوێت لە بەشی یادەوەری درێژخایەن(long term memory)كەڵەكە دەبێ‌ بۆماوەیەكی درێژو درەنگ لەبیردەچێتەوە،چونكە زۆربەی هەستەوەرەكانی مرۆڤ بەشدار دەبن لەوەرگرتنی دیمەنەكان،ئەوەی ئەمەوێ‌ باسی بكەم كاریگەری تەلەفزیۆنە لەسەر كەسایەتی منداڵ و ڕەوشتی و لایەنە باش و خراپەكانی (TV)ی و پاشان ڕۆڵی دایك و باوك لە دابینكردنی بەرنامەی گونجاو پەروەردەیی تامنداڵانیش بەدوور بن لەدیمەنە توندو تیژیەكان،وەك ئاشكرایە (TV)ی بوە بەمیوانی هەمووماڵێك و كۆمەڵگەی مرۆڤایەتی وەك پێوێستیەكی سەرەكی تەماشایی دەكات،لەكۆمەڵگای كوردیشدا بەجۆرێك كاریگەری هەیە و ڕەنگدانەوەی تەواوی لەسەر هەڵسوكەوتی منداڵان هەیە،ئەگەر بەرنامەكانی (TV)ی پەروەردەی وكۆمەڵایەتی و ڕۆشبیری بن،ئەوا سوودو كەڵكی بۆ منداڵ دەبێ‌،بەپێچەوانەوە بابەتی شەڕەنگێزی وتوندوتیژی و كاریگەری نێگەتیڤی لەسەر ڕەفتاری منداڵ بەجێ‌ دێڵێ‌.




زیانەكانی تەلەفزیۆن:




دایك و باوكی بەڕێز هەموو شتێك لایەنی باشو خراپی هەیە،بۆیە توێژینەوەكان پێمان دەڵین تەلەفزیۆن كۆمەڵێك كاریگەری خراپی لەسەركەسایەتی منداڵ دەبێ‌ وەك:


1.زۆر سەیركردنی (TV)ی وادەكات منداڵ سەرقاڵ بێت و كاتی زۆری بەفیڕۆ بچێت و بەرنامەی خوێندنی دەشێوێ‌ و دوای دەخات لەخوێندن و كارەكانی.


2.بڵاوبوونەوەی توندوتیژی و شەڕەنگێژی(aggression):بۆ سەلماندنی ئەم ڕاستیە دەگەڕێمەوە سەر توێژینەوەكەی زانای ئەمریكی(البرت باندۆرا) كەلە توێژینەوەكەیدا،دوو كۆمەڵ منداڵی كرد بەدوو ژووری جیاوازەوە،كۆمەڵی یەكەم: لەتەلەفزیۆنەوە فیلمی توندو تیژی بۆ لێدان،كۆمەڵی دووەم:فیلمی تەرفیهی دوای ماوەیەك كاتێك منداڵەكان هاتنە دەرەوە كۆمەڵی یەكەم كەسەیری توندوو تیژیان كردبوو لەناو خۆیاندا دوبارەیان دەكردەوە،دواتر كۆمەڵی دووەم كەسەیری فیلمی تەرفیهی و پێكەنینیان كردبوو لەناو خۆیاندا دووبارەیان دەكردەوە، بۆیە لەناو منداڵاندا لەم ڕۆدا ئەم دیمەنە بەئاشكرا دەبینرێت.


3.زۆر سەیركردنی (TV)ی وا لەكەسایەتی منداڵ دەكات ببێت بەئالەت،دەبینین هەندێك دایك و باوك منداڵ لەژوورەوە جێ‌ دێڵن و دەرگای لێ‌ دادەخەن ئەمە وادەكات منداڵ لەڕووی كۆمەڵایەتیەوە لاواز بێ‌ سەردانی خزم و برادەر نەزانێ‌ و سۆزو خۆشەویستی بۆ دایك و باوكی كەم دەكات.


4.منداڵ تووشی لاسایی كردنەو(التقلید)دەكات و كەمتر بیر دەكاتەوە،دەبێتە بونیادێكی بەكاربەر.


5.زۆر سەیركردنی وادەكات منداڵ تووشی خەو زڕان بێت و باری دەرووونی تێك دەچێت.


6.ترس(fear)بەهۆی سەیر كردنی فیلمی ترسناك منداڵ توشی ترس دەكات.


7.هۆكارێكە بۆئەوەی منداڵ وانەكانی ڕۆژانەی بەخراپی ئەنجام دەدات و دوا دەكەوێت.






جگەلەو زیانانەی TV)ی هەیەتی،سوودو گرنگی خۆی هەیە،بەڵام كاتێك دایك و باوك بەرنامەڕێژی بكەن بۆمنداڵەكانیان،




سوودەكانی تەلەفزیۆن:




1. منداڵ ئاشنا دەكات بەكەلتوورو داب و نەریتی ووڵاتانی ترو مەعریفەی زیاد دەبێت.


2.منداڵ دەتوانێ‌ سوودمەند بێ‌ بۆچیرۆك و زیاتر تامەزرۆی دەبێت.


3.سوودمەندە بۆ لایەنی تەندروستی و وەرزش،منداڵ دەتوانێ‌ وەرزش بكات و فێربێت.


4.منداڵ دەتوانێ‌ ژینگەی دەرەوەو جۆری گیانداران ببینێ‌ و بەتایبەت لەكاتی نەخۆشیدا ئازاروناخۆشی لەبیردەچێتەوە.


5.منداڵ فێری دەست پاكی و یارمەتی دایك و باوك دەبێ‌،بەتایبەت لەڕووی پەروەردەییەوە تۆكەمەدەبێت.




ڕۆڵـی دایكان و باوكان(سەرپەرشتیاری منداڵ) بۆ بەرنامەكانی تەلەفزیۆن:




1.دیاری كردنی كاتی گونجاو بۆمنداڵ بەتایبەت لەسەر حسابی خوێندنی منداڵ نەبێ‌.


2.پێویستە (TV)دوور لەمنداڵ دابنرێت،چونكە لەڕووی تەندروستیەوە زیان بەچاوی منداڵ دەگەیەنێ‌.


3.دیاریكردنی بەرنامەی بەرنامەی (TV)بەهاوكاری دایك و باوك و گەورەكان بەشێوازی جوان،نەك بەزۆرو لێدان،باشتروایە بابەتەكان دوور لەتوندوتیژی بن.


4.باشتر وایە دایك ئەگەر بۆی گونجا لەگەڵ منداڵ دابنیشێ‌،دواتر پرسیاری لێ‌ بكات؟كوڕ یا كچم چی فێربووی والەمنداڵەكەی بكات ڕاست و چەوت لێ‌ جیا بكاتەوە.


5.دەستنیشانكردنی كەناڵی باش بۆمنداڵەكەت،ئەگەر چووە سەر كەناڵی خراپ بیگۆڕی و هۆكاری گۆڕینی پێ‌ بڵێ‌،باشتر وایە كەناڵی پەروەردەیی بۆ دەست نیشان بكەیت.


6.پێویستە دایك و باوك و كەسانی گەورەی ماڵ سەیری ئەو فیلمانە بكەن كەدورە لەشەڕو توندوتیژی چونكە منداڵ چاو لەگەورەكان دەكات،نابێ‌ منداڵ پشتگوێ‌ بخرێت تا نیوەشەو سەیری دوابابەت بكات و بەتایبەت فیلمی ترسناك زەرەر بەكەسایەتی منداڵ دەگەیەنێ‌.


7.باشتر وایە لەكاتی نانخواردندا (TV) بكوژێتەوە،چونكە دەركەوتووە ئەو كەسانەی لەكاتی نانخواردن سەیر(TV) دەكەن تووشی قەڵەوی دەبن،بەهۆی ئەوەی سەیری (TV)ی دەكات و ئاگای لەخۆی نامێنێ‌ و زۆر دەخوات ئەمەش دەبێتە هۆی قەڵەوی.


8. پێویستە منداڵ ڕابهێنرێت لەسەر وێنەكێشان و خوێندنەوە تا نەبێتە ئالەت.


9. منداڵ فێر بكەین كە ڕێزی كات بگرێت و كاتی خوێندن و ئەركی ڕۆژانەی بزانێ‌،بۆیە توێژینەوە زانستیەكان دەڵێن:سەیركردنی (TV) ڕۆژانە بۆ منداڵ بەپێی تەمەن باشتر وایە بەم شێوەیە بێت:


2-3ساڵی ـــــــــــــــ20خولەك


4-5 ساڵی ــــــــــــــ30خولەك


6-9ساڵی ـــــــــــــــ60خولەك


10-13ساڵی ـــــــــــــ 90خولەك